نوشته‌ها

class1

چند نوع مدرسه در ایران وجود دارد؟

مدرسه نهادی است که بعد از خانواده بیشترین تأثیر را در تربیت و شکل‌گیری شخصیت کودکان و نوجوانان دارد.

کانون متعالی که در صورت دارا بودن معیارها و استانداردهای لازم، متناسب با ویژگی‌های فرهنگی و روحیات دانش‌آموزان و دارا بودن امکانات فیزیکی، سخت‌افزاری و نرم‌افزاری مناسب با فناوری‌های روز و مهم‌تر از آن، پرهیز از دسته‌بندی‌ها و جداسازی‌های طبقاتی مانند دانش‌آموزان طبقات مرفه و متمول، می‌تواند پایه‌گذار و زیربنای اساسی در شکل‌گیری و ساماندهی شخصیت دانش‌آموزان در زمینه‌های علمی و تربیتی باشد.
در کشورمان نیز بیش از ۱۰۰ سال است که از زمان گرته‌برداری فرهنگی و آموزشی، خاصه الگوگیری از نظام آموزشی مدرنیته و پذیرا شدن سوغات جامعه غربی که همان سبک مدرسه‌داری نوین بود، می‌گذرد و در این مسیر همراه با تغییرات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعه ایران، نظام تعلیم و تربیت ما نیز دستخوش تغییر و دگرگونی شد.

در هر برهه‌ای تنوع مدارس و به اصطلاح عامه‌تر خود، طبقه‌بندی مراکز آموزشی بر اساس هوش و استعداد دانش‌آموزان، مدنظر قرار گرفت که به دنبال آن دسته‌بندی و شائبه طبقاتی‌کردن تحصیلات به دانش‌آموزان خانواده‌های مرفه و متوسط تبعات فرهنگی و اجتماعی را به دنبال خود داشته است.
یکی از نمودهای این دسته‌بندی واحدهای آموزشی، تراکم و امکانات مطلوب و بعضاً خارج از عرف این مدارس در مقابل امکانات بسیار ابتدایی مدارس دیگر است که باعث نوعی سرخوردگی و بی‌انگیزگی در بین دانش‌آموزان شده است.
در خصوص ضرورت ایجاد تنوع در مدارس در نظام تعلیم و تربیت کشور همواره بین متولیان و مسئولان این حوزه و در دولت‌های مختلف اشتراک و افتراق نظرهای مختلفی وجود داشته و دارد؛ عده‌ای در مقام دفاع از تنوع مدارس بر این نکته اشاره دارند که این تنوع آموزشی باعث ایجاد انگیزه دانش‌آموزان و پرورش استعدادهای ناب در بین دانش‌آموزان مناطق مختلف کشور می‌شود و این دانش‌آموزان با در نظر گرفتن امکانات و تسهیلات ویژه می‌توانند در مسیر نظام‌مند و حساب شده‌ای حرکت‌ کنند تا در این مسیر بتوانند در آینده تحصیلی و شغلی خود مؤثرتر باشند و نخبه‌پروری و کادر سازی علمی مطلوبی شکل گیرد.
در این مسیر برخی کارشناسان مسائل آموزشی بر تنوع مدارس تأکید دارند و در توجیه این نظر خود، پرورش ویژه و اختصاصی دانش‌آموزان مستعد را برای پایه‌گذاری و کادر سازی دانشمندان آینده کشور، امری ضروری می‌دانند.

در نقطه مقابل گروهی دیگر، پیامد جداسازی دانش‌آموزان از یکدیگر و تنوع مدارس را گامی در کاهش کیفیت مدارس دولتی، گرایش بعضاً اجباری خانواده‌ها به سوی مدارس غیر دولتی آن هم به دلیل امکانات نامطلوب مدارس دولتی و به دنبال آن بی‌انگیزگی دانش‌آموزان و معلمان می‌دانند و میدان نابرابری در رقابت علمی جهت شکوفایی نبوغ و استعدادهای نهفته دانش‌آموزان عنوان می‌کنند.

در نظام آموزشی دنیا با وجود سطح‌بندی‌های مرسوم در مراکز و واحدهای آموزشی، اصل بها دادن به مراکز آموزشی مورد استفاده عموم مردم و تجهیز همه جانبه آنها از جهت تأمین نیروی انسانی ماهر تا امکانات مناسب آموزشی، همواره مورد تأکید و توجه بوده است.

البته هرچند هنوز مدارس دولتی در دستگاه تعلیم و تربیت جایگاه و رتبه نخست را داراست و اولویت اول مسئولان، تجهیز امکانات این مدارس در همه نقاط برخوردار و کم برخوردارست و سهم مدارس دولتی با دیگر مدارس قابل مقایسه نیست، اما انواع دیگر مدارس هم در حال گسترش است و دانش‌آموزان برحسب شرایط و امکانات خود در مدارس دولتی یا مدارس خاص تحصیل می‌کنند.
اینکه آیا وجود تنوع مراکز آموزشی در آموزش و پرورش نیاز ضروری است، موضوع قابل بحث مسئولان آموزش و پرورش در ادوار و دولت‌های مختلف حاکم بر سیستم آموزشی بوده است.
عده‌ای معتقدند که با تنوع مراکز آموزشی فقط عده خاص و مشخصی از گروه‌های اجتماعی جامعه از امکانات بهتر آموزشی بهره‌مند می‌شوند و همان دانش‌آموزان نیز در آینده، شاکله وجودی ورودی‌های رشته‌های خاص مراکز آموزش عالی را تشکیل می‌دهند و مابقی دانش‌آموزان به دلیل سطح علمی پایین‌تر و عدم توانایی رقابت با دیگران، آن هم به دلیل تسهیلات آموزشی کمتر، دچار یأس و ناامیدی شده و انگیزه کافی را برای ادامه تحصیل از دست می‌دهند و این خود از عوامل ایجاد فاصله طبقاتی به ویژه در مسائل فرهنگی و آموزشی می‌شود.

حال اگر نگاهی به مدارس مختلف در نقاط پیرامونی زندگیمان کنیم، می‌توانیم شاهد تابلوهای متنوع این مدارس در نقاط مختلف شهرها و بعضاً روستاها باشیم و به راحتی و با احصای آنها، «وجود ۱۸ نوع مدرسه را در نظام تعلیم و تربیت کشورمان شاهد باشیم».
این مدارس شامل«مدارس دولتی»،«غیر دولتی»،«تیزهوشان»،«نمونه دولتی»،«هیأت امنایی»،«تربیت بدنی»،«معارف اسلامی»،«ایثارگران»، «دانش‌آموزان استثنایی»،«بزرگسالان»،«مدارس وابسته به نهادهای مختلف»،«مدارس سماء وابسته به دانشگاه آزاد اسلامی»،«مدارس شبانه روزی»،«از راه دور»،«ماندگار»،«مدارس هوشمند» و «شبانه» است.

مدرسه دولتی

مدارس دولتی

تحصیل دانش‌آموزان در مدارس دولتی رایگان است و دانش‌آموزان در صورت داشتن شرط سنی و محدوده محل سکونت، می‌توانند در این مدارس تحصیل کنند.

مدارس غیر دولتی

مدارس غیر دولتی، مدارسی است که از طریق مشارکت مردم، مطابق اهداف، ضوابط، برنامه‌ها و دستورالعمل‌های عمومی وزارت آموزش و پرورش تحت نظارت آن وزارتخانه تأسیس و اداره می‌شود.
این مدارس زیر نظر سازمان مدارس غیردولتی و مشارکت‌های مردمی فعالیت می‌کنند و شهریه‌ مدارس بر اساس ضوابط و قوانین از خانواده‌ها اخذ می‌شود.

نمونه دولتی

«نمونه دولتی» به مدارسی اطلاق می‌شود که دانش‌آموزان خود را از طریق آزمونی پذیرش می‌کنند و در سراسر ایران نمایندگی دارد و این مراکز به مراتب جمعیّت و سطح علمی، تعداد متفاوتی از دانش‌آموزان را پذیرش می‌کند.
این مدارس به‌ منظور تشویق‌ و ترغیب‌ دانش‌آموزان‌ مستعد، به‌ ویژه‌ دانش‌آموزان‌ مستعد مناطق‌ محروم‌ و افزایش‌ رشد علمی‌ و تربیتی‌ آنان‌ تأسیس‌ شده‌اند.
اولویت‌ در تأسیس‌ مدارس‌ نمونه‌ با مناطق‌ محروم کشور است‌؛ معلمان‌ و مربیان‌ این‌ مدارس‌ از میان‌ افراد متعهد و باتجربه‌ای‌ که‌ از سطح‌ علمی‌ و آموزشی‌ بالایی‌ برخوردارند، انتخاب‌ می‌شوند.
دانش‌آموزان‌ این مدارس از بین‌ فارغ‌ التحصیلان‌ مستعد پایه‌های‌ ششم ابتدایی‌ برای ادامه تحصیل در دوره متوسطه اول و پایه نهم‌ برای‌ ادامه‌ تحصیل‌ در دوره‌ متوسطه دوم و بر اساس معدل‌ کل‌ امتحان‌ نهایی‌ و نمره‌ آزمون‌ ورودی‌ انتخاب‌ می‌شوند.

مدارس شاهد

مدارس شاهد در سال ۱۳۶۵ با دستور امام خمینی(ره) به رئیس بنیاد شهید و امور ایثارگران ایجاد شد.
اولویت اول ثبت‌نام در مدارس شاهد، فرزندان شهدا هستند البته اولویت‌های دیگر ثبت‌نام در این مدارس شامل فرزندان آزادگان، جانبازان بالای ۷۰ درصد و به ترتیب جانبازان با درصدهای پایین‌تر، فرزندان رزمندگان، نوادگان شهدا و بستگان درجه یک و ۲ شهداست.

مدارس استعدادهای درخشان

ورود به مدارس استعدادهای درخشان یا تیزهوشان که در دو مقطع متوسطه اول و دوم فعالیت می‌کنند، براساس آزمون است که هر سال توسط سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان برگزار می‌شود؛ در حقیقت دانش‌آموزان تیزهوش در این مدارس تحصیل می‌کنند.

مراکز شبانه‌روزی

مدارس شبانه‌روزی، مدارسی هستند که در مرکز استان‌ها و روستاها برای دانش‌آموزان محروم ایجاد شده‌اند؛ در واقع مراکز شبانه‌روزی که خوابگاه نیز در کنار آن تعبیه شده است، برای دانش‌آموزان روستایی و عشایری است که امکان رفت و آمد روزانه از محل زندگی‌شان در روستا به مرکز استان را ندارند.

مدارس هیأت امنایی

هدف از ایجاد مدارس هیأت امنایی، مشارکت علمی، فکری، عاطفی، فرهنگی و اقتصادی اولیاء در اداره مدرسه است.
شورای عالی آموزش و پرورش در اردیبهشت ماه ۱۳۸۸ آیین‌نامه توسعه مشارکت‌های مردمی به شیوه مدیریت هیأت امنایی در مدارس را تصویب کرد.
اعضای هیأت امنای مدارس شامل «مدیر مدرسه»، «یک نفر از معاونان آموزشی مدرسه»، «یکی از کارکنان آموزشی»، «رئیس انجمن اولیاء و مربیان»، «یک نفر از اولیای دانش‌آموزان»،«دو نفر از صاحب نظران حوزه و دانشگاه»،«یک نفر خیر یا معتمد محل»، «یک نفر از اعضای شورایاری محله یا مؤسسات فرهنگی و ورزشی» و «یک نفر از اعضای هیأت مدیره مراکز تولیدی و خدماتی است».
این مدارس دولتی هستند و منابع مالی و اعتبارات دولتی دریافت می‌کنند، اما این مدارس می‌توانند از کمک‌های داوطلبانه مردم، کمک شورای آموزش و پرورش شهرستان یا از طریق دریافت وجوه فوق برنامه و کمک خیرین بهره‌مند شوند؛ همچنین این مدارس زیر نظر آموزش و پرورش و با نظارت تام آن اداره می‌شوند.

مدارس علوم و معارف اسلامی

راه اندازی دبیرستان‌های علوم و معارف اسلامی برای اولین بار بعد از پیروزی انقلاب اسلامی حسب نیازهایی که در جامعه اسلامی احساس می‌شد، از سوی مدرسه عالی شهید مطهری(ره) طراحی و راه اندازی شد.
رشته علوم و معارف اسلامی یکی از چهار رشته نظری آموزش و پرورش است که تحت عنوان دبیرستان‌های علوم و معارف اسلامی فعالیت می‌کنند؛ هدف از راه‌اندازی دبیرستان علوم و معارف اسلامی (صدرا)، تربیت فرهیختگان دینی و نشر فرهنگ متعالی اسلام ناب محمدی (ص) است.
مدارس علوم و معارف اسلامی هر سال از بین فارغ التحصیلان پایه نهم با آزمون علمی و گزینش، ثبت‌نام به عمل می‌آورند و پس از طی دوره متوسطه، دیپلم رشته علوم و معارف اسلامی که به تأیید وزارت آموزش و پرورش می‌رسد به آنان اعطاء می کند.

مدارس قرآنی

مدرسه قرآنی به مدرسه‌ای اطلاق می‌شود که در آن دانش‌آموزان مستعد و علاقه‌مند، علاوه بر برنامه رسمی و ساعات مقرر در جداول درسی دوره‌ها و رشته‌های مختلف تحصیلی‌، حداکثر ۶ ساعت آموزشی در هفته (حداقل ۲ ساعت در ابتدایی و ۳ ساعت در راهنمایی و متوسطه)، معارف، شایستگی‌ها و مهارت‌های تکمیلی قرآنی را فرا می‌گیرند؛ به فارغ‌التحصیلان این دسته از مدارس گواهینامه قرآنی اعطا خواهد شد.

مدارس ایثارگران

این مدارس به همسران، فرزندان، اعضای خانواده‌های شهدا، جانبازان، آزادگان و بسیجیان فعال اختصاص دارد و در رشته‌های مختلف دوره دبیرستان فعالیت می‌کنند و معمولاً در شیفت عصر فعال هستند.

مدارس فرهنگ

در سال ۱۳۸۱ تعداد ۴ باب مدرسه دولتی تحت عنوان «دبیرستان فرهنگ» به منظور بهبود شرایط اجرای رشته ادبیات و علوم انسانی در شهر تهران به‌صورت آزمایشی تاسیس شد، پس از گذشت سه سال از فعالیت این مدارس در سال ۱۳۸۳ همزمان با دولت هشتم شورای عالی آموزش و پرورش با ارزیابی و تأیید کار آمدی آموزشی، پژوهشی و پرورشی آنها در مقایسه با سایر مدارس مجری رشته ادبیات و علوم انسانی، آیین نامه تأسیس دبیرستان فرهنگ را تصویب و به سراسر کشور ابلاغ کرد. (مصوب جلسه ۷۱۴ شورای عالی آموزش و پرورش در تاریخ ۱۶ اسفند سال ۱۳۸۳) و از آن تاریخ تا کنون ۱۶ باب دبیرستان دولتی فرهنگ ( ۴ مدرسه نمونه دولتی و ۱۲ مدرسه هیات امنایی)در شهر تهران دایر شده که سه هزار و ۴۹۸ دانش آموز را تحت پوشش دارد.

مدارس از راه دور

سال ۱۳۸۳ مراکز آموزش از راه دور تأسیس و پس از آن به مدرسه تبدیل شد و در این مدارس، افراد معلول، متأهل و بزرگسال و افرادی که شرایط سنی حضور در مدرسه عادی را از دست داده‌اند، تحصیل می‌کنند و اولویت پذیرش با بازماندگان از تحصیل است؛ شیوه آموزش در این مدارس، نیمه حضوری و غیر حضوری است.

مدارس دانش‌آموزان استثنایی

در مدارس استثنایی، ۷ گروه شامل دانش‌آموزان کم‌توان ذهنی٬ دانش‌آموزان آسیب دیده شنوایی٬ دانش‌آموزان آسیب دیده بینایی٬ دانش‌آموزان دارای مشکلات ویژه یادگیری٬ دانش‌آموزان دارای مشکلات رفتاری و هیجانی٬ دانش‌آموزان معلول جسمی ـ حرکتی و دانش آموزان چند معلولیتی٬ خدمات دریافت می‌کنند.
اهداف آموزش و پرورش استثنایی همان اهداف آموزش و پرورش عادی است٬ اما هدف اصلی آن به شکل خاص فراهم ساختن گستره ای از حمایت ها و خدمات انفرادی برای کمک به آموزش و پرورش دانش آموزان استثنایی به طریقی است که تفاوت ها و نیازهای آنها مد نظر قرار گیرد به گونه ای که بتوانند از برنامه درسی عمومی استفاده کنند.

مدارس ماندگار

مدرسه‌ای است که باید بیش از ۵۰ سال قدمت داشته باشد و دارای اعتبار و پیشینه درخشان علمی، فرهنگی و تاریخی درسطح ملی و بین‌المللی باشد.
برخورداری این واحد آموزشی از امتیازاتی نظیر مؤسسانی دارای شخصیتی معنوی و شاخص یا سابقه فعالیت چهره‌های برجسته و ممتاز در واحد آموزشی و داشتن فارغ التحصیلان برجسته علمی، فرهنگی و اجتماعی، داشتن فعالیت موفق آموزشی، علمی، عملی و فرهنگی در سال‌های اخیر، موفقیت دانش‌آ‌موختگان این مدارس در مسابقات عملی و علمی،از جمله ویژگی‌های این مدارس هستند.

مدارس بزرگسالان و شبانه

در این مدارس دانش‌آموزانی که بنا به‌ دلایلی ترک تحصیل کرده‌اند و یا دانش‌آموزانی که از نظر سنی شرایط ثبت نام در مدارس روزانه را ندارند، تحصیل می‌کنند.

مدارس سماء

این مدارس، نوعی از مدارس غیر دولتی هستند که با حمایت مادی و معنوی دانشگاه آزاد اسلامی فعالیت می‌کنند.

مدارس ورزش

مدارس ورزش، مدارس دولتی و خاص رشته تربیت بدنی هستند که دانش آموزان دارای استعدادهای برتر ورزشی را به خود جلب کرده و به پرورش آنها مبادرت می‌کنند.

مدارس وابسته به نهادها و افراد خاص

مدارسی هستند که توسط ارگان‌ها و سازمان‌های دولتی و غیردولتی و نیز افراد خاص با هدف‌ توسعه فعالیت‌های آموزشی در قالب برنامه‌ها و امکانات خاص ایجاد شده و مقررات خاصی در آن اعمال می‌شود البته برنامه آموزشی آنها تحت نظر آموزش و پرورش است.

مدرسه غیردولتی


توضیح معاون آموزش متوسطه وزیر آموزش و پرورش درباره تنوع مدارس

علی زرافشان معاون آموزش متوسطه وزیر آموزش و پرورش درخصوص «وجود انواع مدارس در آموزش و پرورش»، اظهارداشت: حدوداً ۱۷ عنوان مدرسه در کشور وجود دارد. وی ادامه داد: مدارس «تربیت بدنی»،«استثنایی یا کودکان با نیازهای ویژه»، «ایثارگران»، «بزرگسالان»،«نمونه دولتی»،«استعدادهای درخشان»،«هیأت امنایی» و «شاهد» از جمله این مدارس هستند.
زرافشان افزود: این مدارس در واقع تنوع مدرسه نیستند؛بلکه عمدتاً بسیاری از این مدارس بر اساس نیاز مخاطب ایجاد شده است مانند مدارس استثنایی و استعدادهای درخشان که ما نمی‌توانیم آنها را منحل کنیم.
معاون آموزش متوسطه وزیر آموزش و پرورش به تشریح دلایل عدم انحلال مدارس استثنایی و استعدادهای درخشان پرداخت و گفت: دلیل آن، این است که چنین دانش‌آموزانی نیاز به معلمان و آموزش خاص دارند.
وی تصریح کرد: بعضی از مدارس مانند مدارس شاهد و ایثارگران مربوط به ارائه خدمات به خانواده ایثارگران است و برخی نیز بر اساس برنامه درسی خاص ایجاد شده است؛ مانند مدرسه تربیت بدنی که برای آموزش‌های ویژه تربیت بدنی است.
زرافشان با بیان اینکه مدارس معارف اسلامی برای ارائه دروس ویژه معارف اسلامی است،خاطرنشان کرد: اینکه به عنوان تنوع مدارس گفته می‌شود،تنوع مدارس به آن معنا نداریم؛تنوع به معنای ارائه خدمات یا تناسب با نیازهای خاص افراد و برنامه درسی است.
اگرچه در فلسفه ایجاد و عدم تأسیس مدارس مختلف همواره بین افراد و صاحب‌نظران تعلیم و تربیت کشور در ادوار مختلف، اختلاف‌نظر وجود داشته است و هریک از طرفین در توجیه موافقت یا مخالفت خود، دلایل و براهین خاص خود را مطرح می‌کنند، اما آنچه واضح و مبرهن بوده، این است که نباید تنوع مدارس موجب شود که زمزمه‌های طبقاتی کردن سطوح آموزشی و جداسازی آموزشی دانش‌آموزان خانواده‌های متمکن و ضعیف در اذهان ایجاد شود.
چرا که باید بدانیم در قانون اساسی کشور و در بیانات متعدد مسئولان ارشد نظام، به کرات بر تأمین امکانات مطلوب آموزشی برای همه مردم در سطوح مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تأکید شده است.

آموزش و پرورش در ایران

آموزش و پرورش در ایران

آموزش در ایران باستان

در فلات ایران، دست کم از پانزده هزار سال پیش، انسان زندگی می‌کرده است. دربارهٔ چگونگی آموزش و پروش مردمانی که پیش از آریایی‌ها در این سرزمین زندگی می‌کردند آگاهی چندانی در دست نیست. نزدیک به چهار هزار سال پیش، آریایی‌ها و از آن جمله مادها، پارسی‌ها و پارتی‌ها به سرزمین ایران مهاجرت کردند. مادها در غرب و پارسی‌ها در جنوب و پارتی‌ها در شرق فلات ایران ماندگار شدند و حکومت‌هایی تشکیل دادند.
مادها در حدود هفتصد سال پیش از میلاد در سرزمین‌های غرب ایران چیره شدند و دولت ماد را بنیان گذاشتند. در دورهٔ مادها، کودکان و نوجوانان راه و رسم زندگانی و کار و جنگاوری را در خانه و ایل می‌آموختند. آموزش رسمی مخصوص روحانیان بود. روحانیان، گذشته از خواندن و نوشتن، اصول و مراسم دینی، اخترشناسی و شیوه‌های پیشگویی سرنوشت دیگران را در مراکز دینی فرا می‌گرفتند. مردم دیگر از خواندن و نوشتن بی‌بهره بودند. مادها خطی شبیه خط میخی داشتند.
در دوران هخامنشی، آموزش رسمی ویژهٔ روحانیان زرتشتی (موبدان)، شاهزادگان و دولت‌مردان بود. اما چون در آیین زرتشت آموزش و پرورش به مانند زندگی مهم شمرده شده بود، مردم ایران به پیروی از گفتار حکیمانهٔ زرتشت، یعنی پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک، اخلاق و مهارت‌های سودمند را به فرزندان خود آموزش می‌دادند. در آن زمان آتشکده‌ها جایگاه رسمی آموزش بودند و موبدان علاوه بر درس‌ها مذهبی، پزشکی، ریاضی و اخترشناسی نیز درس می‌دادند.

 

نخستین دانشگاه های ایران

در دورهٔ ساسانی فرهنگ و تمدن ایرانی به شرق و غرب گسترش یافت. اما هنوز هم آموزش به گروهی خاص محدود می‌شد. در این دوران مهم‌ترین مرکز علمی و آموزشی دوران باستان، دانشگاه جندی‌شاپور، در شهر گندی شاپور به وجود آمد. این شهر را شاپور ساسانی بنیان نهاد و تا حدود قرن چهارم پس از اسلام آباد بود. در دانشگاه گندی شاپور دانشمندان ایرانی در کنار دانشمندان هندی، یونانی و رومی به فعالیت علمی و بحث و گفتگو مشغول بودند. وقتی مدرسهٔ آتن در سال ۵۲۹ میلادی بسته شد، بسیاری از دانشمندان یونانی به گندی شاپور مهاجرت کردند. در زمان خسرو انوشیروان بیمارستانی در این شهر ساخته شد و آموزش طب ایرانی، یونانی و هندی رونق گرفت.

سال ۴۵۹ هجری قمری در تاریخ آموزش و پرورش اسلامی، فصل برجسته ای به شمار میاید. در این سال نخستین مدرسه از رشته مدرسه هایی که خواجه نظام الملک، وزیر بزرگ سلجوقیان، ساخته بود در بغداد گشایش یافت. این مدرسه ها در جهان اسلام پراکنده شدند؛ تا آنجا که شهرها و روستاهای کوچک را همگام با مدرسه های بزرگ در مراکز استانها، دربرگرفت. پیش از برپایی این مدارس حلقه های آموزش در یک جا جمع نمی‌شدند، بلکه در جاهای گوناگون مانند مسجد، بیوت علما و … تشکیل می شدند. همین که مدارس پراکنده شدند و فرصت ها و امکانات گسترده تری برای دانشجویان به سوی این مدرسه ها گسیل شدند. از این رو کمتر به دیگر جاها، که پیشتر پررونق بود ولی همچنان سرشت خود را نگه داشتند و با کمی و کاستی گرایش دانشجویان به گونه ای تقلیدی همچنان به کار می پرداختند، روی میآوردند. در واقع روزگار پیش از ۴۵۹ ه.ق. و پس از آن، عموماً با جایگاه های گوناگون آموزش و تدریس، همپا و همراه است.

▪ جایگاه های آموزش پیش از بنیاد مدارس، بدین قرار بودند :

ـ مکتب برای آموختن، خواندن و نوشتن

ـ مکتب برای آموزش قرآن و مسایل ابتدایی

ـ آموزش ابتدایی در کاخها

ـ کتاب فروشی ها

ـ خانه های دانشمندان

ـ تالارهای ادبی

ـ بیابان ( بادیه )

ـ مسجد

 

همه اینها مردم را به فراگیری خواندن و نوشتن واداشت. این گرایش به هنگام شکوفایی اسلام آغاز شد و گذشت زمان انگیزه ای برای بهتر شدن این هنر و حتی نوآوری در آن بود. گرچه در آغاز اسلام تعداد مسلمانانی که خواندن و نوشتن میدانستند کم بود، ولی همه یا بیشتر آنان را پیامبر (ص) برای نوشتن نزد خود به کار می گرفت. از همین جا بود که این اندیشه پیدا شد تا (ذمیان، نامسلمانان اهل کتاب) به کسانی که می خواستند خواندن و نوشتن یاد بگیرند، آن را بیاموزند. در پیکار بدر بسیاری از مردم مکه به اسارت گرفته شدند، پیامبر اسلام کسانی را که می توانستند خواندن و نوشتن بیاموزند، در برابر آموختن آزاد می کرد. این خدمت فدیه آزادی نا مسلمانان بود و بر این پایه یاد دادن از سوی آنان به چهره یک عرف رایج در آمد.

شاگردان مدرسه‌ای در ارومیه، سال ۱۳۲۸ شمسی

شاگردان مدرسه‌ای در ارومیه، سال ۱۳۲۸ شمسی

 

آموزش در دوران قاجار

در دوران قاجار جنگ‌های ایران و روس رخ داد که با شکست ایرانیان و از دست رفتن بخش‌های زیادی از ایران همراه بود. البته ان شکست دردناک باعث شد که دولت‌مردان دلسوز و فرهیختگان جامعهٔ آن روز به علت شکست ایرانیان آگاه شوند که همانا بی‌خبری از دانش و فن آن روزگار بود. از این رو، در سال ۱۲۳۱ هجری قمری، ۵ نفر دانشجو به انگلیس فرستاده شد؛ نخستین چاپخانهٔ سربی در ۱۲۲۷ هجری قمری در تبریز به کار افتاد؛ نخستین روزنامه را میرزا صالح، از دانشجویان فرستاده شده به انگلیس، به نام کاغذ اخبار در ۱۲۵۳ هجری قمری منتشر کرد؛ و نخستین مدرسه به شیوهٔ امروزی با همت میرزا حسن خان رشدیه در ۱۲۵۴ هجری قمری در ارومیه و در سال بعد در تبریز کار خود را آغاز کرد.

مکتبخانه

مکتبخانه

در دوران قاجار امکان تحصیل برای زنان بسیار محدود بود. در باور عمومی، باسوادی زنان مخالف اسلام و برای جامعه خطرناک دانسته می‌شد (بعضی از روحانیون نیز همواره بر این باور تاکید می‌کردند). باور دیگر این بود که زنان نمی‌توانند باسواد شوند و مغز آنان قدرت پذیرش دانش را ندارد. باسوادی زنان ننگ محسوب می‌شد و بسیاری از زنان باسواد، آن را پنهان می‌کردند. به دختران از کوچکی ساکت نشستن و تحرک کم، سؤال نکردن و اطاعت کردن از مردان حتی برادر کوچک‌تر خود آموخته می‌شد. این الگوی جامعه‌پذیری تا دوره‌های بعد نیز ادامه یافت. در اواخر قاجاریه و دوران مشروطه و پس از آن، برخی از فعالان حقوق زنان در آن روزگار بر آن شدند که مدرسه‌های دخترانه بسازند. البته این امر با مخالفت سنت‌گرایان مواجه می‌شد اما تعدادی مدرسه دخترانه ساخته شد.

 

بنیان‌گذاری دارالفنون

دارالفنون مرکز آموزشی دانش و فن نوین بود که در سال ۱۲۳۱ هجری شمسی با تلاش میرزا تقی‌خان امیرکبیر در تهران بنیان‌گذاری شد. نخستین معلمان این مدرسه، اروپایی و بیش‌تر اتریشی بودند. نخست صد نفر فراگیر از میان فرزندان اشراف و بزرگان دولتی برای تحصیل در آن انتخاب شدند که در رشته‌های نظامی، پزشکی، داروسازی، معدن و مهندسی به تحصیل مشغول شدند. دارالفنون آزمایشگاه فیزیک، شیمی و داروسازی و کارخانهٔ شیشه و بلور و شمع‌سازی و چاپ‌خانه داشت و فراگیران علاوه بر مطالعهٔ نظری، به فعالیت‌های عملی نیز می‌پرداختند. برای مثال، مسیو کرشیش اتریشی، که معلم توپخانه و ریاضی بود، به کمک دانش‌جویان خود دستگاه فرستندهٔ تلگراف ساخت که آغازی برای گسترش ارتباط از راه دور در کشور بود.

 

آموزش و پرورش نوین

بر اساس قانون اساسی ایران، آموزش و پرورش برای همهٔ کودکان و نوجوانان ایرانی تا دورهٔ متوسطه رایگان است و دولت وظیفه دارد امکان تحصیل را برای همگان از طریق وزارت آموزش و پرورش فراهم سازد.

نظام آموزشی ایران دارای دورهٔ ابتدایی، دوره راهنمایی، دوره متوسطه و دورهٔ پیش دانشگاهی است. علاقه‌مندان به کارهای عملی و فنی مهارت‌های لازم را در هنرستان‌ها و آموزشگاه‌های کار و دانش می‌گذرانند.

دانش‌آموختگان دوره پیش‌دانشگاهی در صورت موفقیت در آزمون‌های سراسری (کنکور)، به دانشگاه وارد می‌شوند.

 

وضعیت پرورش تفکر در مدارس ایران

در نظام آموزشی ایران هرچند که در ظاهر به پرورش تفکر اهمیت داده می‌شود و از اهداف آموزشی به حساب می‌آید ولی در عمل وضعیت به گونه‌ای دیگر است.

مدرسه ها، امروزه در ایران با انتقال فراوان مفاهیم تکراری بی‌معنا، فرصت اندیشیدن را از شاگردان گرفته‌اند. در حقیقت نظام آموزشی ایران فقط به کتابهای درسی و حفظ کردن آنها توسط دانش‌آموزان اهمیت می‌دهد. این در حالی است که تنها انتقال اطلاعات برای اندیشیدن کافی نیست. اندیشیدن نیز هدف نیست بلکه وسیله‌ای برای شناخت حقیقی است.

علت اصلی شکست و ناکامی بیشتر معلمان در برابر نوآوری‌های آموزشی به‌ویژه پرورش تفکر، باورهای غلط و از پیش‌ساختهٔ آنان است. مثلاً معلمان به جای اینکه روش آموختن و اندیشیدن را به شاگردان بیاموزند، آنان را در مقابل دانسته‌ها و واقعیت‌های علمی قرار می‌دهند. به عقیده جروم برونر مهم نیست که شاگردان چه می‌آموزند بلکه مهم این است که چگونه می‌آموزند.